The concentric architecture of the Basque weather lexicon: A cognitive-cultural analysis

##plugins.themes.bootstrap3.article.main##

##plugins.themes.bootstrap3.article.sidebar##

Publicado 16-06-2026

Resumen

Este artículo investiga el léxico etnometeorológico vasco como un sistema complejo y motivado que desafía la visión tradicional del lenguaje como una colección de etiquetas arbitrarias. Sintetizamos cuatro pilares teóricos—Cognición Embebida, Cognición Cultural, Lingüística Basada en el Uso y la Teoría Concéntrica de la Creación Léxica—para analizar cómo este vocabulario emerge de la interacción dinámica entre percepción, cultura y comunicación. El análisis de un corpus exhaustivo de términos meteorológicos vascos revela un léxico altamente estructurado en seis círculos concéntricos de creación metafórica, que se extienden desde el cuerpo hacia la cultura material, la comida, los animales, la mitología y la religión. El léxico se caracteriza por una profunda iconicidad, con un uso extenso de onomatopeya, y una gran granularidad conceptual, distinguiéndose supuestamente más de doce tipos de lluvia. Estos hallazgos apoyan una versión moderada de la hipótesis de relatividad lingüística, sugiriendo que el léxico no solo refleja, sino que también moldea activamente, la percepción del entorno. Concluimos que vocabularios especializados como este funcionan como archivos dinámicos que preservan conocimientos ecológicos tradicionales y encarnan formas alternativas de construir la realidad.

Cómo citar

Dieguez Barahona, Kepa. 2026. «The Concentric Architecture of the Basque Weather Lexicon: A Cognitive-Cultural Analysis». Anuario Del Seminario De Filología Vasca "Julio De Urquijo", junio. https://doi.org/10.1387/asju.28090.
Abstract 0 | PDF (English) Downloads 0

##plugins.themes.bootstrap3.article.details##

References
Azkue, Resurrección María. 1905–1906. Diccionario vasco-español-francés (Reedn. Bilbao: La Gran Enciclopedia Vasca, 1969).
Barandiaran, José Miguel de. 1972. Obras completas. Bilbao: La Gran Enciclopedia Vasca.
Barsalou, Lawrence W. 1999. Perceptual symbol systems. Behavioral and Brain Sciences 22 (4). 577–609.
Barsalou, Lawrence W. 2008. Grounded cognition. Annual Review of Psychology 59(1). 617–645. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.59.103006.093639
Berlin, Brent. 1992. Ethnobiological Classification: Principles of Categorization of Plants and Animals in Traditional Societies. Princeton: Princeton University Press.
Bernárdez, Enrique. 2008. El lenguaje como cultura. Madrid: Alianza Editorial.
Bourdieu, Pierre. 1994. Raisons pratiques. Sur la theorie de láction. Paris: Édition du Seuil.
Bross, Fabian. 2024. What is iconicity? The view from sign languages. Sign Language and Linguistics 27(1). 73–102. https://doi.org/10.1075/sll.22003.bro
Brown, Penelope. 2008. Up, down, and across the land: Landscape terms, spatial language, and cosmological reference in Tzeltal. Language Sciences 30(2 3). 151–181. https://doi.org/10.1016/j.langsci.2006.12.003
Burenhult, Niclas & Stephen C. Levinson. 2008. Language and landscape: A cross-linguistic perspective. Language Sciences 30(2-3). 135–150. https://doi.org/10.1016/j.langsci.2006.12.028
Caro Baroja, Julio. 1984. Sobre la religión antigua y el calendario del Pueblo Vasco. San Sebastián: Txertoa.
Casasanto, Daniel. 2017. The hierarchical structure of metaphor. In Barbara Dancygier (ed.), The Cambridge handbook of cognitive linguistics, 1–20. Cambridge: Cambridge University Press.
Dieguez Barahona, Kepa. 2021. Euskal lexiko meteorologikoaren azterketa. University of the Basque Country (EHU) doctoral dissertation. http://hdl.handle.net/10810/53666
Dieguez Barahona, Kepa. 2022. Euskal lexiko meteorologikoaren azterketa: kultura eta kognizioa. ASJU 56(1). 271–299. https://doi.org/10.1387/asju.23359
Emmorey, Karen. 2014. Iconicity as structure mapping. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences 369(1651). 20130301. https://doi.org/10.1098/rstb.2013.0301
Euskaltzaindia. 2008. Euskararen Herri Hizkeren Atlasa. I. Lexikoa (EHHA). Bilbao: Euskaltzaindia.
Fauconnier, Gilles & Mark Turner. 2002. The way we think: Conceptual blending and the mind’s hidden complexities. New York: Basic Books.
Gumperz, John J. & Stephen C. Levinson (eds.). 1996. Rethinking linguistic relativity. Cambridge: Cambridge University Press.
Hutchins, Edwin. 1995. Cognition in the wild. Cambridge, MA: MIT Press.
Ibarretxe-Antuñano, Iraide. 2004. Motion events in Basque narratives. In Susanne Foster Cohen (ed.), Cognitive linguistics and language acquisition, 123–152. Basingstoke: Palgrave Macmillan.
Ibarretxe-Antuñano, Iraide & Javier Valenzuela. 2021. Lenguaje y cognición. Madrid: Editorial Síntesis.
Iza Erviti, Aneider. 2012. Resemblance operations and conceptual complexity in animal metaphors. Revista de Lingüística y Lenguas Aplicadas 7. 81–92. https://doi.org/10.4995/rlyla.2012.1133
Kövecses, Zoltán. 2002. Metaphor: A practical introduction. Oxford: Oxford University Press.
Kövecses, Zoltán. 2015. Where metaphors come from: Reconsidering context in metaphor. Oxford: Oxford University Press.
Krupnik, Igor. 2010. Siku: Knowing our ice. In Igor Krupnik, Claudio Aporta, Shari Gearheard, Gita J. Laidler & Lene Kielsen Holm (eds.), SIKU: Knowing our ice, 1–20. Dordrecht: Springer.
Lakoff, George & Mark Turner. 1989. More than cool reason: A field guide to poetic metaphor. Chicago: University of Chicago Press.
Lakoff, George & Mark Johnson. 1980. Metaphors we live by. Chicago: University of Chicago Press.
Lamb, Sydney M. 1999. Pathways of the brain: The neurocognitive basis of language. Amsterdam: John Benjamins.
Langacker, Ronald W. 1990. Concept, image, and symbol: The cognitive basis of grammar. Berlin: Mouton de Gruyter.
Lucy, John A. 1992. Grammatical categories and cognition: A case study of the linguistic relativity hypothesis. Cambridge: Cambridge University Press.
Mark, David M., Andrew G. Turk, Niclas Burenhult & David Stea. 2011. Landscape in language: An introduction. In David M. Mark, Andrew G. Turk, Niclas Burenhult & David Stea (eds.), Landscape in Language: Transdisciplinary perspectives, 1–24. Amsterdam: John Benjamins. https://doi.org/10.1075/clu.4.02mar
Mitxelena, Koldo. 1987–2005. Orotariko Euskal Hiztegia – Diccionario General Vasco. Bilbao: Euskaltzaindia.
Occhino, Corrine, Benjamin Anible, Erin Wilkinson & Jill P. Morford. 2017. Iconicity is in the eye of the beholder: How language experience affects perceived iconicity. Gesture 16(1). 100–126. https://doi.org/10.1075/gest.16.1.04occ
Palmer, Gary B. 1996. Towards a theory of cultural linguistics. Austin: University of Texas Press (Spanish edn. Lingüística cultural. Madrid: Alianza Editorial, 2000).
Rodríguez Adrados, Francisco. 1974. Lingüística estructural. Madrid: Gredos.
Sapir, Edward. 1921. Language. New York: Harcourt, Brace & Company.
Saussure, Ferdinand de. 1916. Cours de linguistique générale. Paris: Payot (Spanish edn. Curso de lingüística general. Madrid: Alianza Editorial, 1945).
Sharifian, Farzad. 2017. Cultural linguistics. Amsterdam: John Benjamins.
Slobin, Dan I. 1996. From “thought and language” to “thinking for speaking”. In John J. Gumperz & Stephen C. Levinson (eds.) Rethinking linguistic relativity, 70–96. Cambridge: Cambridge University Press.
Taub, Sarah F. 2001. Language from the body: Iconicity and metaphor in American Sign Language. Cambridge: Cambridge University Press.
Tomasello, Michael. 1999. The cultural origins of human cognition. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Whorf, Benjamin L. 1956. Language, thought and reality: Selected writings of Benjamin Lee Whorf. Cambridge, MA: MIT Press.
Wilcox, Sherman. 2004. Cognitive iconicity: Conceptual spaces, meaning, and gesture in signed language. Cognitive Linguistics 15(2). 119–147. https://doi.org/10.1515/cogl.2004.005
Sección
Artículos