Basque inscriptions from the Church of Altsasu

##plugins.themes.bootstrap3.article.main##

##plugins.themes.bootstrap3.article.sidebar##

Published 02-10-2026
Ekaitz Santazilia

Abstract

In this work I study some inscriptions in Basque that were carved on a wall of the Church of Altsasu (Navarre) and that have just been discovered. I give an account of the location, size, and status of the inscriptions until they were covered at some point in time by the rectory, explaining where and how they were. I have also made a paleographic and semipaleographic edition of the texts. Moreover, I explain the sociohistorical context of this type of epigraphy. In fact, I show that, since the early modern period, and under the shadow of the Counter-Reformation, such public moral messages proliferated on purpose. As such, I identify some analogue texts scattered here and there, and analyze their sources. I also study the language variety, in contrast to the old texts of the area and the current Basque language in Burunda. I argue that they are texts of a certain level, but made for reaching anyone. I also highlight the tools and problems of dating, and the sociolinguistic importance they have given to the fact that they are rare in Basque.

How to Cite

Santazilia, Ekaitz. 2026. “Basque Inscriptions from the Church of Altsasu”. Anuario Del Seminario De Filología Vasca "Julio De Urquijo", October. https://doi.org/10.1387/asju.28721.
Abstract 268 | PDF (Euskara) Downloads 81

##plugins.themes.bootstrap3.article.details##

References
Agud, Manuel & Koldo Mitxelena (arg.). 1958. N. Landuchio. Dictionarium linguae cantabricae (1562). Donostia: Gipuzkoako Foru Aldundia. https://doi.org/10.1387/asju.8529
Aldai, Gontzal. 2014. Hacia una periodización de la fragmentación del euskera occidental. FLV 118. 221-245. https://doi.org/10.35462/flv118.1
Altuna, Fidel. 1995. Acto Contriciocoa Eriotzaco orduracò: Garcia de Albeniz araiarraren araberazko eskuizkribua (1778). ASJU 29(1). 83-132. https://doi.org/10.1387/asju.8465
Alvaro, Alfredo. 2026. Euskaraz idatzitako hiru grabatu agertu dira Altsasuko elizako paretan. Guaixe 2026-06-03. https://guaixe.eus/altsasu/1779904906196-euskaraz-idatzitako-hiru-grabatu-agertu-dira-Altsasuko-elizako-paretan (2026-10-01).
Amilibia, José & Nicolás Arbizu. 1997. Altsasu: gure herriko historiaren kronika / Alsasua: crónica histórica de nuestra villa. Altsasu: Altsasuko Udala & Nafarroako Aurrezki Kutxa.
Ariztimuño, Borja. 2013. Euskal aditz jokatuaren osaeraz eta jatorriaz zenbait ohar. In Ricardo Gómez, Joaquín Gorrochategui, Joseba A. Lakarra & Céline Mounole (arg.), Koldo Mitxelena Katedraren III. Biltzarra, 41-60. Gasteiz: EHU.
Azcárate, José María de. 1970. Catedral de Santa María (Catedral vieja). In Emilio Enciso (koord.), Catálogo Monumental. Diócesis de Vitoria, 3. lib., 99-120. Gasteiz: Gasteizko Apezpikutza & Gasteizko Udal Aurrezki Kutxa.
Bilbao, Gidor, Ricardo Gómez, Joseba A. Lakarra, Julen Manterola, Céline Mounole & Blanca Urgell. 2020. Lazarraga Eskuizkribuaren edizioa eta azterketa. Bilbo: EHU.
Camino, Iñaki. 2003. Hego-nafarrera. Iruñea: Nafarroako Gobernua.
Camino, Iñaki. 2009. Dialektologiatik euskalkietara tradizioan gaindi. Donostia: Elkar.
Castillo, Antonio. 2005. Cultura escrita y espacio público en el Siglo de Oro. Cuadernos del Minotauro 1. 33-50.
Castillo, Antonio. 2021. «Vos que sois lector...». Usos gráficos y legibilidad en las escrituras expuestas del Renacimiento español. In Manuel Ramírez Sánchez (koord.), Escritura expuesta y poder en España y Portugal durante el Renacimiento: de la edición digital al estudio de la epigrafía humanística, 227-268. Madril: Sílex.
Castillo, Antonio. 2022. Comunicación escrita y espacio público en la temprana Edad Moderna hispana. In Marcelo Luzzi, Iván Escamilla González & José A. Guillén Berrendero (arg.), La corte y la sociedad cortesana en el mundo hispánico (siglos XVI-XVIII), 361-394. La Plata: Universidad Nacional de La Plata.
Clare, Lucien 1974. Una poesía vasca compuesta con ocasión del nacimiento del príncipe Felipe Próspero (1657) y publicada por la Universidad de Salamanca en 1658. FLV 18. 397-449. https://doi.org/10.35462/flv18.6
De Rijk, Rudolf P. G. 1992. 'Nunc' vasconice. ASJU 26(3). 695-724. https://doi.org/10.1387/asju.8313
Dodgson, Edward S. 1896. Inscriptions basques. Heuskarazko scributoak. Madril: Establecimiento Tipográfico de Fortanet.
Duvoisin, Jean-Pierre. 1859. Bible Saindua, edo Testament Zahar eta Berria... Londres: L.-L. Bonaparte.
Elizen Arteko Biblia Elkartea. 2004. Elizen arteko biblia. Lazkao: Bibli Elkarte Batuak.
Erdozia, Jose Luis. 2001. Sakana erdialdeko euskara. Gasteiz: EHUko dokorego-tesia.
Erdozia, Jose Luis. 2005. Zenbait euskal testu Nafarroan XVII. mendean. FLV 99. 307-334. https://doi.org/10.35462/flv99.4
Erdozia, Jose Luis. 2006. Altsasuko euskara. Altsasu: Altsasuko Udala & Sakanako mankomunitatea.
Erdozia, Jose Luis. 2008. Burundako hizkera, Arabako ekialdekoaren hondar euskalkia. In Xabier Artiagoitia & Joseba A. Lakarra (arg.), Gramatika jaietan. Patxi Goenagaren omenez (ASJUren gehigarriak 51), 225-236. Bilbo: EHU. https://doi.org/10.1387/asju.9783
García Gainza, María Concepción, Mercedes Orbe, Asunción Domeño & José Javier Azanza. 1994. Catálogo Monumental de Navarra. V* Merindad de Pamplona. Adiós-Huarte Araquil. Iruñea: Nafarroako Gobernua.
Gimeno Blay, Francisco M. 2005. Admiradas mayúsculas: la recuperación de los modelos gráficos romanos. Salamanca: Instituto de Historia del Libro y de la Lectura.
Goikoetxea, Ion. 1982. Juan Bautista Gámiz Ruiz de Oteo. Poeta bilingüe alavés del siglo XVIII. Gasteiz: Arabako Foru Aldundia.
González, Antonino. 2021. Nuevos paralelos de las inscripciones de la iglesia de Santiago de Calahorra, dispersos por toda la península ibérica. Aproximación al “credo” social del barroco. Kalakorikos 26. 209-216.
González, Antonino & Elena Calatayud. 1996. Las inscripciones de la fachada sur de la iglesia de Santiago en Calahorra. Kalakorikos 1. 125-134.
González, Antonino & Elena Calatayud. 2001. Más paralelos para las inscripciones de la fachada sur de la iglesia de Santiago en Calahorra. Kalakorikos 6. 279-282.
González, Antonino & Elena Calatayud. 2004. Nuevos paralelos para las inscripciones de la fachada sur de la iglesia de Santiago en Calahorra. Kalakorikos 9. 325-334.
Guaixe. 2014. Gurutze-bide euskalduna Iturmendin. Guaixe 2014-07-18. https://guaixe.eus/iturmendi/1405609273860-gurutze-bide-euskalduna-iturmendin (2026-10-01).
Gutiérrez, Nacho. 2026. Hallan un grabado en euskera del siglo XVII en la iglesia de Alsasua. Diario de Navarra 2026-05-24. https://www.diariodenavarra.es/noticias/navarra/zona-norte/2026/05/24/hallan-grabado-euskera-siglo-xvii-iglesia-alsasua-821663-25.html (2026-10-01).
Izagirre, Kandido. 1967. Altsasuko euskeraren gai batzuk. ASJU 1. 45-97. https://doi.org/10.1387/asju.7195
Izengabea. 2020. Juramentos, maldiciones y palabras ociosas. Ruta del Tiempo 2020-10-12. https://www.rutadeltiempo.es/juramentos-maldiciones-y-palabras-ociosas/ (2026-10-01).
Jimeno Jurío, José María. 1974. Alsasua (Temas de Cultura Popular 195). Iruñea: Nafarroako Foru Diputazioa.
Kerejeta, María José. 1991. Notas sobre las poesías premiadas en Pamplona en 1609 y 1610. In Joseba A. Lakarra & Iñigo Ruiz Arzalluz (arg.), Memoriae L. Mitxelena Magistri Sacrum. Pars Prior (ASJUren Gehigarriak 14), 161-183. Donostia: Gipuzkoako Foru Aldundia. https://doi.org/10.1387/asju.9169
Krajewska, Dorota. 2016. Euskarazko erlatiboen diakroniaz: testu zaharren azterketa. FLV 122. 463-488. https://doi.org/10.35462/flv122.7
Lakarra, Joseba A. 1986. Bizkaiera zaharra euskalkien artean. ASJU 20(3). 639-682. https://doi.org/10.1387/asju.7795
Lakarra, Joseba A. 1995. Refranes y sentencias (1596). Ikerketak eta edizioa (Euskararen Lekukoak 19). Bilbo: Euskaltzaindia.
Leizarraga, Joanes. 1571. Iesus Christ Gure Iaunaren Testamentu Berria... Arroxela: Pierre Hautin.
Leturiaga, Olatz. 2022. Juan Irazusta. Pertsona, garaia eta idazlana. Gasteiz: Eusko Jaurlaritza.
Maiora, Fernando. 2011. Reino de Navarra. Euskera, injurias, coplas, frases. [s.l.]: Egilearen edizioa.
Maiora, Fernando. 2018. Reino de Navarra. Euskera, lengua inteligible. Causas del retroceso. Injurias, coplas… [s.l.]: Egilearen edizioa.
Manterola, Julen. 2015. Euskararen morfologia historikorako: artikuluak eta erakusleak. Gasteiz: EHUko doktorego-tesia. http://hdl.handle.net/10810/15848
Mitxelena, Koldo. 1979. Miscelánea filológica vasca (IV): Vizc. a- con temas demostrativos. FLV 33. 379-397. https://doi.org/10.35462/flv33.1 (Berrargit. OC 7, 213-234).
Molina de la Torre, Francisco J. 2015. Algunas innovaciones en la epigrafía monumental de época borbónica: el caso de Madrid. In Pilar Pueyo (arg.), Lugares de escritura: la ciudad, 445-468. Zaragoza: Institución "Fernando el Católico", Diputación de Zaragoza.
Mounole, Céline. 2007. Perifrasi zaharra mendebalde eta erdialdeko euskara zaharrean: azterketa kuantifikatiboa eta proposamen berria. ASJU 41(1). 67-138. https://doi.org/10.1387/asju.4311
Mounole, Céline. 2014 [2018]. Le verbe basque ancien : étude philologique et diachronique (ASJU 48[1/2]. Monumenta linguae Vasconum : Studia et Instrumenta VII). Gasteiz: EHU https://doi.org/10.1387/asju.24136
Mounole Céline & Ricardo Gómez-López. 2018. Euskara zahar eta klasikoa. In Joaquín Gorrochategui, Iván Igartua & Joseba A. Lakarra (arg.), Euskararen historia, 469-542. Gasteiz: Eusko Jaurlaritza.
Mounole, Céline & Joseba A. Lakarra. 2018. Euskara arkaikoa. In Joaquín Gorrochategui, Iván Igartua & Joseba A. Lakarra (arg.), Euskararen historia, 345-468. Gasteiz: Eusko Jaurlaritza.
Navascués, Joaquín María de & Manuel Gómez-Moreno. 1953. El concepto de la Epigrafía. Consideraciones sobre la necesidad de su ampliación. Madril: Aldus.
Ondarra, Frantzisko. 1984. Zegamako Doctrina Christiana (1741). ASJU 18(2). 3-62. https://doi.org/10.1387/asju.7653
Ondartza, Iker. 2022a. Araberaren aditz morfologian sakontzen. Gasteiz: EHUko master amaierako lana.
Ondartza, Iker. 2022b. Zenbait ezaugarri araberaren definiziorako. ASJU 56(1). 121-148. https://doi.org/10.1387/asju.23151
Pagola, Rosa Miren (zuz.), Ainhoa Beola, Itziar Iribar & Juan José Iribar. 1993. Bonaparte ondareko eskuizkribuak. Gipuzkera. Bilbo: Deustuko Unibertsitatea.
Petrucci, Armando. 1999. Alfabetismo, escritura, sociedad. Bartzelona: Gedisa.
Puyol, Julio. 1927. Plática de Disciplinantes. Boletín de la Real Academia de la Historia 91. 225-258.
Ramírez-Sanchez, Manuel. 2017. La expresión epigráfica de la memoria en el Renacimiento: la recuperación de los modelos romanos. In José Manuel Iglesias & Alicia Ruiz-Gutiérrez (arg.), Monumenta et memoria. Estudios de epigrafía romana, 87-116. Erroma: Quasar di S. Tognon srl.
Reguero, Urtzi. 2019. Filologiatik dialektologiara Nafarroako euskarazko testu zaharretan barrena (1416-1750) (ASJUren Gehigarriak 71). Bilbo: EHU.
Rivas, Luis Heriberto. 2000. La "cuestión bíblica" desde León XIII hasta Pío XI. Teología 75. 75-114.
Salaberri, Iker. 2018. Ezeztapenaren hurrenkera euskal egitura perifrastikoetan: hurbilpen diakroniko-tipologikoa. FLV 125. 55-83. https://doi.org/10.35462/FLV125.2
Salaberri, Patxi. 1998. Arabako mugako nafar hizkeren inguruan. In Iñaki Camino (arg.), Nafarroako hizkerak: Nafarroako euskal dialektologiako jardunaldietako agiriak (Iruñea, 1997ko azaroa, 24-28), 49-87. Bilbo: UEU.
Salaberri, Patxi. 2004. Artatzako euskal testua. Transkripzioa eta hizkuntza azterketa. FLV 97. 537-554. https://doi.org/10.35462/flv97.5
Santazilia, Ekaitz. 2023. Datu berriak Araba-Nafarroetako euskararen historiarako: Eulateko dotrina (XVIII-XIX. m.). Euskera 68(1). 221-318. https://doi.org/10.59866/eia.v1i68.256
Ulibarri, Koldo. 2011. 1619. urtean Sevillan argitaraturiko bertsoak:
Canción en lengua vascongada o vizcayna que contiene la sustancia deste sermon. ASJU 45(1). 361-385. https://doi.org/10.1387/asju.9743
Urgell, Blanca. 2020. Arabako euskara zer da? Gogoetak euskalkien mugez eta haien sailkapenaz. In Iñaki Camino, Xabier Artiagoitia, Irantzu Epelde & Koldo Ulibarri (arg.), Eibartik Zuberoara euskalkietan barrena. Koldo Zuazori gorazarre, 701-735. Bilbo: EHU.
Urrestarazu, Iñigo. 2022. Auzibidea Burundakoa da, eta euskara? In Dorota Krajewska, Sergio Monforte & Eneko Zuloaga (arg.), Aziti Bihia. Euskal filologia eta hizkuntzalaritzaren adarrak, 203-227. Bilbo: EHU.
Yrizar, Pedro. 1991. Morfología del verbo auxiliar guipuzcoano (Tomo 1: Subdialecto septentrional). Bilbo: Euskaltzaindia.
Zuazo, Koldo. 2010a. El euskera y sus dialectos. Origen, evolución y propuestas de futuro (Alga 58). Irun: Alberdania.
Zuazo, Koldo. 2010b. Sakanako euskara. Burundako hizkera (Mendaur VIII). Iruñea & Bilbo: Nafarroako Gobernua & Euskaltzaindia.
Zuazo, Koldo. 2012. Arabako euskara (Eztabaida 24). Donostia: Elkar.
Zuazo, Koldo. 2019. Standard Basque and its dialects. Londres: Routledge. https://doi.org/10.4324/9780429429729
Zuloaga, Eneko. 2020. Mendebaleko euskararen azterketa dialektologiko-diakronikorantz. EHUko doktore-tesia. http://hdl.handle.net/10810/49846
Zuloaga, Eneko. 2022. Mendebaleko euskara zaharra: ezaugarriak, kronologia eta geografia (Iker 47). Bilbo: Euskaltzaindia & EHU.
Section
Articles

Most read articles by the same author(s)